اندیس صابونی چیست و چرا آنجام این آزمایش مهم است؟

عدد صابونی , مقدار KOH بر حسب میلی گرم است که برای صابونی کردن یک گرم ماده چربی به کار میرود

اندازه گیری عدد صابونی در روغن ها و چربی های خوراکی برای مشخص کردن وزن مولکولی اسیدهای چرب و یا مشخص کردن کردن طول زنجیره اسیدچرب موجود در روغن بکار می رود.

مقدار پتاسی که برای صابونی کردن اسیدهای چرب مختلف لازم است با وزن ملکولی آنها نسبت معکوس دارد یک گلیسیرید، شامل زنجیره اسید چرب است هر چه طول زنجیره اسید چرب بیشتر باشد؛ وزن مولکولی گلیسیرید هم زیادتر است و در نتیجه مقدار پتاس کمتری صرف صابونی کردن مقدار معینی از آن می شود و برعکس هرگاه مقدار اسیدهای چرب با زنجیر کوتاه در ساختمان چربی بیشتر باشد؛ مقدار بیشتری پتاس برای صابونی کردن همان مقدار چربی مصرف می شود.

برای هر نوع چربی طبیعی عدد صابونی مشخصی شناخته شده است در نتیجه با اندازه گیری عدد صابونی میتوان به درجه خلوص چربی ها پی برد مخصوصا در کنترل و بازرسی مواد غذایی و شناخت تقلب چربی‌ها، اندازه گیری اندیس صابونی متداول می باشد..

اصول کلی:

اگر به مقدار معینی از ماده چرب مقدار زیادتر از حد پتاس الکلی اضافه کنید و آن را حرارت دهید در عین حال که تحت دستگاه سرد کننده قرار گرفته باشد، سبب صابونی شدن ماده چرب می گردد.

محلول الکلی برای حل کردن چربی و زیاد کردن سطح تماس ماده چرب با پتاس می باشد.

بدین ترتیب، نمونه چربی را با مقادیر زیادی KOH الکلی واکنش می دهند و KOH باقی مانده را از طریق تیتراسیون محاسبه می کنند. با اندازه گیری  مقدار پتاس باقیمانده و کسر این مقدار از مقدار پتاس کل (نمونه شاهد)، مقدار پتاس مصرف شده و عدد صابونی ماده چرب محاسبه می شود.

دانلود فایل استاندارد ملی

محلول های مورد نیاز:

HCl –   0.5N که به طور دقیق استاندارد شده باشد.

KOH – الکلی 4% که برای تهیه آن باید ابتدا الکل را تقطیر کرد.

40 گرم KOH را در یک لیتر الکل در بن ماری حل کنید.

و یا نیم لیتر الکل را با 10 گرم پتاس و 6 گرم آلومنیوم فلزی حرارت داده و الکل را تقطیر کنید.

 سپس40 گرم پتاس را در یک لیتر الکل تقطیر شده حل کنید این محلول بایستی بی رنگ باشد.

– محلول یک درصد فنل فتالئین در الکل 95 درصد

روش آزمون:

۵ گرم از نمونه را در ارلن مایر وزن می کنیم و بوسیله پیپت مقدار ۵۰ میلی لیتر از پتاس الکلی را به آن اضافه می کنیم. (برای وزن نمونه به جدول آخر متن مراجعه کنید.)

همزمان نمونه شاهد هم آماده می شود بدین ترتیب که در ارلن دیگری که به عنوان شاهد است ۵۰ میلی لیتر پتاس الکلی می ریزیم.

به مدت یک ساعت هر دو نمونه چربی و نمونه شاهد رفلاکس شود:

کندانسور هوایی را روی هر دو ارلن مایر قرار دهید و به مدت یک ساعت هر دو ارلن را زیر سرد کننده روی بن ماری حرارت دهید تا مخلوط صابونی شود.

با افزودن مقدار معینی آب، می توان به خاتمه عمل پی برد؛ چون هر وقت عمل صابونی شدن تکمیل باشد در صورت اضافه کردن آب مخلوط کاملا شفاف است و اگر عمل صابونی شدن تکمیل نشده باشد مخلوط با اضافه کردن آب کدر می شود.

حرارت را قطع کنید و بگذارید که مخلوط کمی سرد شود. داخل سرد کننده را با مقداری آب مقطر بشوئید و بالن را از سرد کننده جدا کنید. در حدود یک سی سی از معرف فنل فتالئین به ارلن ها اضافه کنید و آن ها را با HCl 0.5N تیتر کنید.

فرمول محاسبه:

V2         مقدار HCL مصرف شده برای نمونه شاهد

V1         مقدار HCL مصرف شده برای نمونه چربی

Meq      میلی اکی والان KOH که برابر0/0561  است

N          نرمالیته HCL

ms        وزن نمونه

چون مقدار پتاس بر حسب میلی گرم محاسبه می شود رقم حاصل در 1000 ضرب می شود.

جدول تعیین وزن نمونه:

اگر نمونه روغنی است که به طور حدودی میدانید که عدد صابونی آن چند است برای افزایش صحت نتیجه آزمایش مقدار نمونه روغنی که وزن می کنید را با توجه به جدول زیر تعیین کنید و اگر اطلاعی از حدود عدد صابونی ندارید 5 گرم از نمونه را بردارید.